Eén van de eerste bomen en struiken die zich in herfstkleuren hult, is de Gelderse roos. In combinatie met de helder rode bessen is dat een fraai schouwspel. De bessen zien er lekker uit, als grote, sappige aalbessen. Maar ze zijn bitter en zijn niet te nassen.

Nu zie je bij veel bittere planten dat ze zoeter smaken als ‘de vorst er overheen is gegaan’, zoals tuiniers zeggen. Spruitjes bijvoorbeeld en sleedoornpruimen. Die planten beschermen zich tegen de vorst door suiker aan te maken. Suiker werkt als antivries, wat vogelliefhebbers er soms toe beweegt wat suiker door het bakje drinkwater te roeren.

Daarom worden de bessen van Gelderse roos vaak pas in de loop van de winter door vogels gegeten. Waarschijnlijk speelt dan ook mee dat andere bessen opraken, zoals lijsterbes en appelbes. Gelderse roos moet wel heel wat antivries aanmaken om smakelijk te worden, wat dat betreft voert de struik een omslachtig bessenbeleid. Maar als er verder niets te eten is, moeten de vogels wel. Lijsterachtigen als merels, zanglijsters, koperwieken en kramsvogels zullen dan vast een besje plukken, evenals spreeuwen.

Er is één uitzondering: pestvogels. Die vliegende schilderijtjes houden wel van een bittertje. Ze strijken neer op sierappeltjes en op Gelderse roos. Ik heb bij ons huisje op Schiermonnikoog ooit Gelderse roos geplant, om pestvogels te lokken. Pestvogels kunnen met vele uit Scandinavië komen, als de bessen daar op zijn. En dan is Schiermonnikoog één van de eerste plekken die ze tegenkomen na hun zeereis. Zien ze dan die glanzend rode bessen, dacht ik, dan schuiven ze vast aan. Maar helaas heb ik bij het huisje nog nooit pestvogels gezien. Een vriend in Denemarken meldde dat er heel veel lijstertrek uit Zweden is, dus wie weet komen de pestvogels ook. Mooi als er dan nog wat Gelderse roos is.

In de duinen van Schiermonnikoog staan trouwens opvallend veel Gelderse rozen, vaak op natte plekken in het bos. In juni bloeien ze met een soort schermbloemen. De kleine bloemen in het midden van het scherm bevatten nectar en stuifmeel, waar insecten van houden. De grote witte bloemen langs de randen zijn onvruchtbaar en hebben insecten niets te bieden, maar lokken die insecten wel. Eenmaal gelokt, dan vinden ze de vruchtbare bloemen wel.

Ik vind het maar omslachtig: je kunt toch ook aanlokkelijke bloemen vormen, die wél vruchtbaar zijn? Maar goed, Gelderse roos is nou eenmaal omslachtig, zowel qua bloemen als qua bessen.

(Natuurdagboek Trouw, dinsdag 20 oktober ’26)