Berken lijden aan allerlei kwalen. Ze kunnen boomkanker krijgen en zijn gevoelig voor heksenbezems: woekeringen van takjes als gevolg van schimmels. Een  andere schimmel die zich in berken specialiseert is de berkenzwam, een flinkgebouwde, welgevormde houtzwam, die als een uitschuiftafeltje uit de opengebarsten berkenbast groeit.

Vatbaar voor ziekten als berken zijn, zijn het nochtans taaie rakkers. Ze groeien bijna overal, ook waar geen andere (loof)boom het uithoudt. Op de hei en in schrale duinvalleien zijn berken de eerste, zo niet enige loofbomen. Op IJsland heb ik een klein berkenbos gezien, van lage, langzaam groeiende berken. Er zat een koperwiek in te zingen, een noordelijke lijstersoort. Zelfs op de toendra van Groenland, waar naaldbomen het laten afweten, groeit een berkensoort: de dwergberk.

Onder de bast bevat berkenhout een zoetige vloeistof, dat waarschijnlijk als antivries werkt en dat wordt getapt om sap van te maken. En een kostbare siroop, want berk mag dan vatbaar zijn voor ziekten,  die siroop zou geneeskrachtig zijn en bovendien de haargroei stimuleren.

De berkenbast is hard en taai en bevat een olieachtig hars, een natuurlijk conserveringsmiddel, dat de bast lang goed houdt. Die kamferachtige hars zit aan de binnenkant van de leerachtige kurklaag buiten op de boom. De bast van een berk bladdert voortdurend in dunne stroken af, ik vind weleens een overgewaaid stukje berkenbast in de tuin. Dat lijkt wel een gekrulde snipper papier. Het is wit en stevig en werd vroeger wel gebruikt om op te schrijven, als de noordelijke variant van perkament. Met berkenbast werden ook kano’s, laarzen en jassen bekleed en daken waterdicht gemaakt. De bast is zo hard en waterafstotend dat er zelfs in de regen een vuurtje mee te stoken is.

Die witte berkenbast geeft de bomen een sprookjesachtig uiterlijk. En als er ooit zijtakken zijn afgebroken, en het mist of schemert, kan zo’n sprookjesachtige berk je spookachtig aanstaren.

(Natuurdagboek Trouw donderdag 26 jan. 2017)